خانم انسیه موذن در کتاب مقالات کنگره معماری و شهرسازی ایران نوشته است :شهر قزوین را شاپور اردشیر ساسانی در میان قرمسین و نرجه ساخت . این نکته نشان می دهد که قدمت تاریخی نرجه حتی بیشتر از شهر تاریخی قزوین است .  خانم آتوسا مومنی  به عنوان یکی از مدرسین رشته  باستان شناسی  که در تپه نرگه کاوش کرده  نیز معتقد است : سفال‌های عصر آهن دوره اول میلادی مهمترین یافته در  كاوش های  تپه تاریخی نرگه محسوب می‌شود. وی می گوید: در آخرین لایه‌نگاری در تپه نرگه  طی سال ۱۳۸۵به ظروفی از دوره‌ حكومت مادها برخوردیم كه در این منطقه برای نخستین بار كشف شد.  به گفته وی این آثار درعمق هشت ونیم متری تپه نرگه بدست آمده و ارتفاع این تپه ‪۲۶‬متر است كه  دانشجویان باستان شناسی لایه نگاری را بصورت پلكانی  در آن انجام داده اند و به‌آثاری از دوران صفوی تا هزاره اول میلادی رسیده اند. مومنی هدف از كاوش تپه نرگه را برای اهداف آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌آزاد اسلامی واحد ابهر اعلام می کند  و می گوید: این كاوش ها از سال ‪۷۷‬شروع شده وسالانه چهار ماه از سال كار كاوش و لایه نگاری دراین منطقه  انجام می‌شود. وی می گوید : ظرف و سفال‌های كشف شده  در كاوش های تپه نرگه به موزه‌ مطالعاتی میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری استان قزوین تحویل می‌شود .

                      

طول شرقي از نصف النهار گرينويچ و مدارهاي 35 درجه و 40 دقيقه تا 36 درجه و 21 دقيقه عرض شمالي از استوا واقع شده است. ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 1265 متر است تپه نرگه سمت شرقی اين شهر با فاصله اي حدود 1 كيلومتري از داخل شهرقرار دارد. اين تپه بزرگترين تپه باستاني منطقه با طول 220 و عرض 180 متر و ارتفاع 61/22 متر از سطح زمين هاي اطراف است وتپه نرگه در داخل دشت هموار نرجه قرار گرفته و اطراف آنرا باغات انگور و زمين هاي كشاورزي فرا گرفته است در حدود 2 رود فصلي در اين دشت جريان دارد كه  خررود و ابهررود است پوشش مرتعي، سطح قابل توجهي از اراضي منطقه را به خود اختصاص داده است. پوشش جنگلي منطقه به صورت طبيعي بسيار كم است و اراضي محدودي با كشت مصنوعي درختاني از قبيل زردآلو و بادام و سيب و تاكستانهاي انگور فضاي منطقه را سرسبز نموده است. در اين منطقه معدن مختلفي وجود دارد كه عمده ترين آنها عبارت است از اهك، نقره، سرب فلوسپات سيليس، خاك صنعتي و كائولين. اين محوطه در مسير راه هاي مهم ارتباطي قرار گرفته است. جاده خراسان بزرگ در نزديكي اين محل به دو شاخه جنوبي و غربي تقسيم مي شود. در مسير غرب به راه هاي ارتباطي شمال غرب كشو.ر مي پيوندد. و در مسير جنوبي با عبور از دره هاي باريك، تنها راه ارتباطي استان قزوين به استان همدان است. يقاياي كاروانسراهايي كه دراين مسير بجا مانده است اهميت اين راه ارتباطي را در طول تاريخ نشان مي دهد در حال حاضر نيز جاده قزوين – زنجان و قزوين – همدان به ترتيب از شمال و غرب اين محوطه و جاده قديم بوئين زهرا نيز از شرق آن مي گذرد.

پيشينه تاريخي

در نتيجه چهار فصل كاوش در تپه نرگه، علاوه بر آموزش دانشجويان باستاني شناسي، اطلاعات مهمي از پيشينه تاريخي اين محوطه باستاني بدست آمد. از ا،جا كه هيات به خاطر آموزش دانشجويان ناگزير از حفاري افقي بود لذا بيشترين اطلاعات از آخرين دوره استقرار اين تپه ( دوره صفوي ) بدست آمده است. از اين دوره بافت معماري يك روستا به همراه تعدادي آثار كه عمدتا" سفال سكه و اشيا ريز هست بدست آمده است. مطالعه اين داده ها همچنان ادامه دارد. با وجود اين در ضمن بررسي هاي سطحي و گمانه هاي آزمايشي كه در كنار تپه ايجاد شده، آثار محدودي از دوره هاي پيش از تاريخ و تاريخي كه بيشتر سفال و مصنوعات سنگي هست. بدست آمده است. دسترسي به آثار بيشتري از دوره هاي پيش از تاريخ در منطقه و تپه با توجه به حجم و ارتفاع عظيم تپه، به خاطر انباشته شدن رسوبات دوره هلوسن فعلا" ناممكن است. بنابر اين آثار دوران مذكور رابايد در عمق پائين تر از سطح فعلي دشت جستجو كرد

پيشينه پژوهش ها

در سال 1377 شمسي مجوز رسمي و كاوش تپه نرگه جهت آموزش دانشجويان باستاني دانشگاه آزاد اسلامي واحد ابهر از طرف سازمان ميراث فرهنگي صادر گرديد و تا كنون اين تپه چهار فصل متمادي مورد كاوش قرار گرفته است.فصل نخست به مدت يك ماه از تاريخ 1/7/77 شروع و در تاريخ 30/7/77 به پايان رسيد. در اين فصل هيات موفق ايجاد يك ترانشه 80×10 متر و دو ترانشه 5×10 متر در كناره هاي ترانشه اصلي گرديد. هم چنين تعدادي از تپه هاي باستاني منطقه نيز مورد بررسي قرار گرفت درفصل دوم تيز دو ترانشه پله اي در قسمت شرق و جنوب تپه ايجاد شد. فصل سوم نيز به مدت دو ماه به طول انجاميد. در اين فصل هيات ترانشه هاي 5 × 10 متر سال نخست را به ترانشه هاي 10 × 10 متر گسترش نيز داده و علاوه بر آ، دو ترانشه 10 × 10 متر ديگر نيز ايجاد نمود و هم چنين به يك بررسي بسيار محدود در دامنه ارتفاعات مشرف به دشت در مسير يكي از شاخه هاي خررود در نزديكي تاكستان اقدام نمود. فصل چهارم حفاري نيز از مرداد ماه سال 1380 به مدت هشتاد روز به درازا انجاميد. در اين فصل علاوه بر دانشجويان دانشگاه ابهر حدود 50 نفر از دانشجويان دوره كارشناسي ارشد دانشگاه آزاد واحد تهران مركزي نيز آموزش كاوش باستان شناسي خود را در اين تپه گذراندند. در اين فصل دو ترانشه درغرب تپه به ابعاد 10 × 10 متر و شش ترانشه به و چهارم كاوش را دكتر سعيد گنجوي و فصل دوم را دكتر حميد خطيب شهيدي به عهده داشتند

هدف از انجام پژوهش ها

آموزش دانشجويان رشته باستان شناسي در واحدهاي كاوش، بررسي و طبقه بندي سفال و تنظيم گزارش-دستيابي به لايه ها و دوره هاي مختلف تاريخي تپه و مطالعهه آنها-مطالعه بافت معماري روستايي دوره صفويه در تپه نرگه و مقايسه آن با بافت معماري روستاي كنوني نرگه


نتايج بدست آمده

در سطح حفاري شده بافت معماري بسيار غني مشتمل بر اطاق هاي متعدد و گذرگاه هاي مختلف و طاق هاي منبري و طاقچه هاي متعدد و سكو و راه آب، پله ، كوره، تندر و ديواره هاي خشتي دو يا سه رديفه با ملاط گل، سيلو و سيلوهاي دوقلو، خمره هاي بزرگ و كوزه هاي سفالي و اشيا ريزفلزي و سكه به دست آمده است.

     از مطالعه سفال هاي به دست آمده چنين بر مي آيد كه اين تپه در دوران قبل از تاريخ و تاريخي مسكون بوده است و سفال هاي دوره سلجوقي و ايلخاني و صفويه در سطح تپه بيشتر از بقيه سفال ها به چشم مي خورد.

مدرس باستان شناسي تپه نرگه شهر نرجه گفت: سفال هاي عصر آهن دوره اول ميلادي مهمترين يافته در اين فصل كاوش تپه تاريخي نرگه محسوب مي شود.  آتوسا مومني در  گفتگو با ايرنا افزود: در ادامه لايه نگاري در تپه نرگه به ظروفي از دوره  حكومت مادها برخورديم كه در اين منطقه براي نخستين بار كشف شد. وي اظهار داشت: اين آثار در عمق 5/8 متري تپه نرگه به دست آمد. ارتفاع اين تپه متر است كه لايه نگاري را بصورت پلكاني آغاز كرديم و به آثاري از دوران صفوي تا هزاره اول ميلادي رسيديم.
مومني هدف از كاوش تپه نرگه را براي اهداف آموزشي و پژوهشي دانشگاه آزاد اسلامي  واحد ابهر اعلام كرد و گفت: اين كاوش از سال شروع شده و سالانه 4 ماه از سال كار كاوش و لايه نگاري در آن انجام مي شود. اين باستان شناس با بيان اين مطلب كه  كاوش تپه نرگه  از مردادماه سال ۸۵  آغاز شده  است .

لغت نامه دهخدا

به معني اول نرگ است که جرگه و حلقه زدن و صف کشيدن مردم و حيوانات ديگر باشد، و بعضي گويند اين لغت به اين معني ترکي است . (برهان قاطع) (آنندراج ). جرگه و حلقه زدن دور شکار. (ناظم الاطباء). مرحوم بهار در سبک شناسي در زمره لغات مغولي که وارد فارسي شده نوشته است : «نرکه به معني شکار جرگه [ در تاريخ سيستان يرگه به ياء ] و فارسي آن شکار رژه است که در بيهقي چاپي شکارژه به غلط چاپ شده است ». در ترکي جغتائي نارکه به معني حلقه يا دايره اي است که به دور چيزي ايجاد کنند. (از حاشيه برهان قاطع چ معين ). نيز رجوع به نرگ و نرکه شود.

-نرگه بستن ;: شيران بسيار در آن بيشه ديد، فرمود تا لشکر بر مدار بايستادند و نرگه بستند. (جهانگشاي جويني ).
-نرگه زدن ;: لشکر بغداد چون مور و ملخ درآمدند و پيرامون بارو بغداد نرگه زدند. (جهانگشاي جويني ).
-نرگه کردن ;: و پيرامون قلعه که قرب شش فرسنگ است نرگه کردند. (جهانگشاي جويني ).
-نرگه کشيدن ;: و او با برادرش بوچک بر هر دو طرف آب نرگه کشيدند. (جهانگشاي جويني ).

·  صف . قطار. خط. (ناظم الاطباء):و اگر مثلاً صف را که نرگه خوانند راست ندارند. (جهانگشاي جويني ).

نرگه = جرگه               به وزن و معناي جرگه، شكار خاص مغول است، حلقه شكارچيان (اين معنی توسط شادروان دكتر عبدالحسين نوايي در كتاب «احسن التواريخ» نوشته ي «حسن بيگ روملو» آورده شده است)